મહાભારત ક્યારે અને કેટલા વર્ષ પહેલા થયું હતું અને તે આપણા જીવન માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

જૈન મહાભારત જુદું છે

આ પ્રશ્નનો જૈન જવાબ 'મહાભારત ક્યારે લખાયું' કરતાં જુદો છે, કારણ કે જૈન પરંપરા પાસે આ કથાનું પોતાનું સ્વતંત્ર રૂપ છે — વ્યાસના મહાભારતનું સંક્ષેપ નહીં, પણ શલાકાપુરુષના ચરિત્ર તરીકે કહેવાયેલી કથા.

એનું કેન્દ્ર નેમિનાથ ભગવાન છે — બાવીસમા તીર્થંકર, જે શ્રીકૃષ્ણના પિતરાઈ ભાઈ હતા. જૈન ગણતરીમાં શ્રીકૃષ્ણ નવમા વાસુદેવ, બલરામ નવમા બલદેવ અને જરાસંધ નવમા પ્રતિવાસુદેવ છે. એટલે કૃષ્ણ-કથા જૈન પરંપરામાં બહારથી લીધેલી નથી; એ 63 શલાકાપુરુષોની પોતાની યાદીનો ભાગ છે.

અને કથાનો અંત પણ જુદો છે : પાંડવો રાજ્ય છોડીને દીક્ષા લે છે અને શત્રુંજય ગિરિ પર મોક્ષે જાય છે — તેથી જ શત્રુંજય પર પાંડવોની દેરી આજે પણ છે અને યાત્રામાં એનું દર્શન થાય છે. નેમિનાથ-રાજુલનો પ્રસંગ, જેમાં નેમિકુમાર લગ્નના તોરણેથી પશુઓનો પોકાર સાંભળીને પાછા વળે છે અને ગિરનાર પર દીક્ષા લે છે, એ પણ આ જ કાળનો છે.

ક્યારે — જૈન કાળગણના પ્રમાણે

જૈન કાળચક્રમાં આ કાળ વર્તમાન અવસર્પિણીના ચોથા આરા (દુષમા-સુષમા)નો છે, નેમિનાથ ભગવાનના શાસનકાળનો. જૈન ગ્રંથો આ માટે કોઈ ઈસવીસન-તારીખ આપતા નથી, અને એટલે 'આશરે ઈ.પૂ. 3000' કે 'લગભગ 5000 વર્ષ પહેલાં' જેવો આંકડો જૈન સ્રોતમાંથી આવતો નથી — એ પ્રચલિત ભારતીય પરંપરાનો અંદાજ છે. જૈન દૃષ્ટિએ પ્રામાણિક જવાબ એ છે કે આ કાળ નેમિનાથ ભગવાનનો છે, અને એની ગણતરી આરાઓમાં થાય છે, વર્ષોમાં નહીં.

જુદી વાત એ છે કે ગ્રંથ ક્યારે લખાયો. જૈન રૂપાંતરોમાં દિગંબર પરંપરાનું હરિવંશપુરાણ જિનસેનાચાર્યનું છે, અને શ્વેતાંબર પરંપરામાં દેવપ્રભસૂરિનું પાંડવ ચરિત્ર મહાકાવ્ય — બંને સંસ્કૃત મહાકાવ્યો, અને બંને આ કથાને જૈન દૃષ્ટિએ કહે છે.

આપણા જીવન માટે એનું મહત્ત્વ શું

જૈન રૂપાંતરનો ભાર યુદ્ધ પર નથી, યુદ્ધ પછી શું એના પર છે.

• જીતવું એ અંત નથી. પાંડવો જીતે છે, રાજ્ય મળે છે — અને પછી એ છોડીને દીક્ષા લે છે. કથાની ટોચ વિજય નથી, ત્યાગ છે.
• કરુણા શૌર્યથી ઉપર છે. નેમિકુમાર લગ્નમંડપે પહોંચીને પણ પશુઓના પોકારે પાછા વળે છે. જૈન કથામાં આ ક્ષણ સૌથી મોટી છે — અહિંસા માટે પોતાનું સૌથી મોટું સુખ છોડવું.
• કષાય જ ખરો શત્રુ છે. ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ — જૈન વાચનમાં કૌરવ-પાંડવનું યુદ્ધ બહાર જેટલું, ભીતર એટલું જ છે.
• દ્વારિકાનો દાહ. સોનાની દ્વારિકા પણ બળી જાય છે — અનિત્યતાનું આનાથી મોટું ઉદાહરણ પરંપરામાં ઓછું છે.

યુવાનો માટે એનો સીધો અર્થ એ છે કે સફળતા મળી ગયા પછી પણ પ્રશ્ન બાકી રહે છે — 'હવે શું?' જૈન મહાભારત આખું એ પ્રશ્નનો જવાબ છે.

અમારી લાઇબ્રેરીમાંથી

• પાંડવ ચરિતમ્ મહાકાવ્યમ્ — દેવપ્રભસૂરિ (1911 આવૃત્તિ, સંપા. કેદારનાથ પંડિત)
• જૈન મહાભારત યાને પાંડવ ચરિત્ર — દેવપ્રભસૂરિ (1967)
• હરિવંશપુરાણ — જિનસેનાચાર્ય, સંપા. પન્નાલાલ જૈન (2003)
• મહાભારત અને જૈન આગમ — બેચરદાસ દોશી (2003)
• જૈન મહાભારત ભાગ 01 — ચંદ્રશેખરવિજય (2004)