દરરોજ હાથ ધોવા જેવી આદત કરવાથી કેટલો પાપ થાય છે અને તે સાફ કરવા માટે કેટલો પણ્ય કરવો પડે? પાઠશાળાનાં બાળકો માટે સરળ ભાષામાં સમજાવો.

પહેલાં ગણિત સુધારીએ

'આટલું પાપ થાય અને એ કાઢવા આટલું પુણ્ય કરવું' — આ હિસાબ જૈન કર્મ-સિદ્ધાંતમાં નથી. પુણ્ય અને પાપ નવ તત્ત્વોમાં બે અલગ તત્ત્વ છે. પુણ્ય શુભ કર્મ બાંધે છે, પાપ અશુભ; પુણ્ય કરવાથી પાપ ભુંસાતું નથી, ઊલટું આત્મા પર બીજું કર્મ ચોંટે છે.

બંધાયેલું કર્મ જાય છે માત્ર નિર્જરાથી — આલોચના (ગુરુ પાસે કબૂલાત), પ્રાયશ્ચિત્ત, પ્રતિક્રમણ અને તપ દ્વારા; અને નવું આવતું અટકે છે સંવરથી. એટલે સાચો પ્રશ્ન 'કેટલું પુણ્ય કરવું' નથી, 'આ કર્મ ખેરવવું કઈ રીતે' છે.

હાથ ધોવા વિશે શાસ્ત્ર શું કહે છે

હાથ ધોવા, રાંધવું, ચાલવું, વાળવું — ગૃહસ્થ જીવનનો આરંભ અનિવાર્ય છે. શાસ્ત્રે એની ગણતરી કરીને 'આટલું પાપ' એવો આંકડો ક્યાંય આપ્યો નથી, અને કોઈએ આપવો પણ ન જોઈએ. શાસ્ત્રે એના માટે એક શબ્દ આપ્યો છે — જયણા.

જયણાનો અર્થ છે : જે કામ કરવું જ પડે એ વિવેકથી એવી રીતે કરવું કે જીવોને ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય. પાણી પણ સચિત્ત છે એ ધ્યાનમાં રાખીને —

• જરૂર પૂરતું જ પાણી વાપરવું, નળ ખુલ્લો ન રાખવો;
• ઢોળવાને બદલે માપીને લેવું;
• એંઠવાડ-પાણી જ્યાં ત્યાં ન ઢોળવું;
• પાણી ગાળીને વાપરવું અને ગળણાનો સંખારો યોગ્ય રીતે પાછો આપવો.

આ જ કરવાનું છે. આમાં 'નાનું પાપ થાય છે અને થોડી તપસ્યાથી ધોવાઈ જાય છે' એવું કહેવું બે રીતે ખોટું છે — પાપનું માપ પણ ખોટું, અને તપસ્યાથી એ 'ધોવાવાનું' ગણિત પણ ખોટું.

કર્મબંધ કઈ વસ્તુ પર આધાર રાખે છે

એ જ ક્રિયા બે માણસ કરે તો બંધ સરખો નથી હોતો. બંધની તીવ્રતા અધ્યવસાય પર — એટલે કે પાછળના ભાવ અને કષાયની તીવ્રતા પર — આધાર રાખે છે. બેદરકારીથી, ઉતાવળે, પરવા વગર કરેલું કામ વધારે બાંધે; એ જ કામ જયણાપૂર્વક, જીવોનું ધ્યાન રાખીને કરેલું ઓછું. એટલે જ કોઈ નિશ્ચિત આંકડો આપી શકાય નહીં — અને એ જ કારણે 'કેટલું' પૂછવાને બદલે 'કઈ રીતે' પૂછવું વધારે ઉપયોગી છે.

પાઠશાળાનાં બાળકો માટે સરળ ભાષામાં

હાથ ધોવા એ સારી ટેવ છે — એ કરવાની જ છે, એમાં ડરવાનું કંઈ નથી. જૈન ધર્મ એટલું જ કહે છે કે પાણી પણ જીવ છે, એટલે એને બગાડવું નહીં : નળ ખુલ્લો રાખીને વાત ન કરવી, જોઈએ એટલું જ પાણી લેવું, અને ગાળેલું પાણી વાપરવું.

અને એક વાત યાદ રાખવી — સારાં કામ કરવાથી ખરાબ કામ 'ભુંસાઈ' જતાં નથી. ભૂલ થાય ત્યારે એને કબૂલ કરવી, એનો ખેદ થવો અને ફરી ન કરવાનો નિર્ણય લેવો — પ્રતિક્રમણમાં આ જ શીખવવામાં આવે છે. એ જ સાચો રસ્તો છે.

Related: દરરોજ સ્વમિલન કરવાથી કેટલો પાપ થાય છે અને તે પાપ દૂર કરવા માટે કેટલો પુણ્ય કરવો પડે?...