તત્ત્વાર્થ સૂત્ર

તત્ત્વાર્થ સૂત્ર એ એકમાત્ર જૈન ગ્રંથ છે જેને દરેક જૈન પરંપરા સ્વીકારે છે. શ્વેતાંબર અને દિગંબર સ્વયં કેનન વિશે વિવાદ કરે છે — કે શું આગમઓ બચી રહી કે નહીં — અને તેઓ આ ગ્રંથના લેખક અને શબ્દરચના વિશે પણ વિવાદ કરે છે. તેમ છતાં તેઓ આ ગ્રંથને પ્રામાણિક માનવામાં વિવાદ નથી કરતા. જૈન સાહિત્યમાં બીજું કોઈ ગ્રંથ આ સ્થાન ધરાવતું નથી.

આ ગ્રંથ સંક્ષિપ્ત છે. લગભગ ૩૫૦ સૂત્રો દસ અધ્યાયોમાં, સંસ્કૃતમાં લખાયેલું છે પ્રાકૃતની જગ્યાએ, અને એટલું સંકુચિત કે ટિપ્પણી વિના વાંચવું મુશ્કેલ છે. આ સંકોચન જ મુખ્ય છે: તે સમગ્ર જૈન સિદ્ધાંતનો સારાંશ રૂપે રચાયેલું છે, જે સંપૂર્ણ રીતે યાદ કરી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં.

શીર્ષકનો અર્થ

તત્ત્વ નો અર્થ છે વાસ્તવિકતા અથવા સિદ્ધાંત; અર્થ નો અર્થ છે અર્થ કે વિષય. સૂત્ર નો અર્થ છે થ્રેડ — ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન સાહિત્યમાં સામાન્ય સૂત્રરૂપ. એટલે કે: વાસ્તવિકતાના અર્થ પર સૂત્રો. તેને તત્ત્વાર્થાધિગમ સૂત્ર પણ કહે છે, અને દિગંબર પરંપરામાં તેને મોક્ષ શાસ્ત્ર કહે છે, જે મુક્તિનું શાસ્ત્ર છે.

પ્રારંભિક પંક્તિ

ગ્રંથની શરૂઆત માર્ગના નિવેદનથી થાય છે:

સંયગ્-દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રાણિ મોક્ષ-માર્ગઃ

સાચો શ્રદ્ધા, સાચું જ્ઞાન અને સાચું આચરણ સાથે મળીને મુક્તિનો માર્ગ છે.

આ ત્રણને રત્નત્રય કહે છે, ત્રણ રત્નો. જે શબ્દ ભારવાળો છે તે છે સાથે. સૂત્ર ત્રણ અલગ માર્ગો રજૂ કરતું નથી. તે એક માર્ગ રજૂ કરે છે જેમાં ત્રણ ઘટકો એકસાથે હોય છે, અને પરંપરા આ સંયોજનને કડક રીતે વાંચે છે: ત્રણ પૈકી કોઈ એક જ પૂરતો નથી, અને જ્ઞાન વિના આચરણ કોઈ આંશિક સિદ્ધિ નથી પરંતુ કોઈ સિદ્ધિ જ નથી.

સાત તત્ત્વો

સિદ્ધાંતનું કેન્દ્ર છે સાત વર્ગોની યાદી જે ગ્રંથ કહે છે કે સાચી શ્રદ્ધા માટે યોગ્ય રીતે સમજવી જરૂરી છે.

1. જીવ — આત્મા, જાગૃત પદાર્થ.
2. અજીવ — અજૈવિક: પદાર્થ, ગતિ, સ્થિરતા, અવકાશ, સમય.
3. અસ્રવ — આત્મા તરફ કર્મનો પ્રવાહ.
4. બંધ — બંધન, આત્મા સાથે બંધાયેલ કર્મ.
5. સમ્વર — પ્રવાહ રોકવો.
6. નિર્જર — બંધાયેલ કર્મને ઉતારવું.
7. મોક્ષ — મુક્તિ, આત્મા સંપૂર્ણપણે કર્મમુક્ત.

આ ક્રમ અનિયમિત નથી; તે એક ક્રમ છે. બે વસ્તુઓ અસ્તિત્વમાં છે, કર્મ પ્રવાહિત થાય છે, તે બંધાય છે, પ્રવાહ રોકાય છે, સંગ્રહ ઉતારાય છે, અને જે રહે છે તે મોક્ષ છે. કર્મને નૈતિક ખાતા તરીકે નહીં પરંતુ ભૌતિક પદાર્થ તરીકે જોવાનું જૈન વર્ણન આ ક્રમને રૂપક નહીં પરંતુ શાબ્દિક બનાવે છે.

દિગંબર સંસ્કરણો સામાન્ય રીતે સાત ગણાવે છે. શ્વેતાંબર સંસ્કરણો ઘણીવાર નવ ગણાવે છે, જેમાં પુણ્ય (પુણ્ય) અને પાપ (પાપ) અલગ વર્ગો તરીકે ઉમેરવામાં આવે છે, તેમને પ્રવાહના પ્રકાર તરીકે નહીં ગણાવીને. આ પરંપરાઓ વચ્ચેના શાસ્ત્રીય તફાવતોમાંનું એક છે.

પરસ્પર આધાર વિશેની પંક્તિ

ટેક્સ્ટમાં સૌથી વધુ જાણીતી પંક્તિ, પાંચમા અધ્યાયમાંથી, જીવજંતુઓ એકબીજાની સાથે કેવી રીતે સંબંધ ધરાવે છે તે વિશેનું નિવેદન છે:

Parasparopagraho jivanam

પ્રાણીઓ એકબીજાની સેવા કરે છે.

આને વીસમી સદીમાં જૈન સંસ્થાઓ દ્વારા મંત્ર તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું અને તે પર્યાવરણીય શબ્દોમાં વારંવાર "બધા જીવ પરસ્પર આધાર અને પરસ્પર નિર્ભરતા દ્વારા બંધાયેલા છે" તરીકે અનુવાદિત થાય છે. સંસ્કૃત લોકપ્રિય અનુવાદ કરતાં સંકુચિત છે, પરંતુ નૈતિક વાંચન ટેક્સ્ટમાં વાસ્તવિક આધાર ધરાવે છે: તે પદાર્થો વિશેના અધ્યાયમાં આવે છે, જ્યાં આત્માઓ સામાન્ય રીતે શું કરે છે તે વિશેનું નિવેદન છે.

દશ અધ્યાય

1. સાચો શ્રદ્ધા અને જ્ઞાન; માન્ય જ્ઞાનના સાધનો અને પ્રકારો.
2. આત્મા, તેની સ્થિતિઓ અને જીવજંતુઓના વર્ગો.
3. નીચલા અને મધ્યમ જગત — જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન.
4. દૈવી પ્રાણીઓ.
5. અઆત્મા પદાર્થો અને પદાર્થની સ્વભાવ.
6. કર્મ પ્રવાહ અને તેના કારણો.
7. વ્રતો — ચારિત્ર, સાધુઓ માટે અને ગૃહસ્થો માટે.
8. બંધન: તેના કારણો, પ્રકારો, અવધિ અને તીવ્રતા.
9. કર્મ રોકવું અને ઉતારવું; તપસ્યાના તબક્કા.
10. મોક્ષ અને મુક્ત આત્માની સ્થિતિ.

સાતમો અધ્યાય એ અધ્યાય છે જેને એક શ્રાવક વાંચક સૌથી વધુ મોકલવામાં આવે છે. તે પાંચ વ્રતોને રજૂ કરે છે — અહિંસા, સત્ય, અચોરી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ — બંને સાધુ સ્વરૂપમાં અને મર્યાદિત ગૃહસ્થ સ્વરૂપમાં, અને તે સામાન્ય જૈન પ્રથાના માટે શાસ્ત્રીય આધાર છે.

કોણે લખ્યું, અને તે વિવાદાસ્પદ કેમ છે

લેખક શ્વેતાંબર પરંપરામાં ઉમાસ્વતી અને દિગંબર પરંપરામાં ઉમાસ્વામી છે, અને બંને પરંપરાઓ આ બાબતે સહમત નથી કે આ એક જ વ્યક્તિ છે કે નહીં, તેની સંપ્રદાયિક સંકળાતી કે તારીખ વિશે — સૂચનો લગભગ બીજા થી પાંચમા સદી CE સુધીના છે. આ વિવાદ અલગથી આવરી લેવામાં આવ્યો છે:

તત્ત્વાર્થ સૂત્ર કોણ લખ્યું? ઉમાસ્વતી / ઉમાસ્વામી →

ટિપ્પણીઓ

સૂત્ર એટલું સંક્ષિપ્ત છે કે તે હંમેશા ટિપ્પણી દ્વારા વાંચવામાં આવ્યો છે, અને મુખ્ય ટિપ્પણીઓ પોતે મુખ્ય ગ્રંથો છે.

• પુજ્યપાદની સાર્વાર્થસિદ્ધિ — મુખ્ય દિગંબર ટિપ્પણી.
• શ્વેતાંબર પરંપરામાં લેખકની પોતાની ટિપ્પણી માનવામાં આવતી તત્ત્વાર્થાધિગમ ભાષ્ય — દિગંબર પરંપરામાં આ સ્વીકાર્ય નથી.
• અકાલંકની રાજવર્તિકા અને વિદ્યાનંદીની શ્લોકવર્તિકા — પછીની અને નોંધપાત્ર મોટી દિગંબર ટિપ્પણીઓ.

વાંચન

JainGPT ના સંગ્રહમાં તત્ત્વાર્થ સૂત્રની ઘણી સંસ્કરણો, ટિપ્પણીઓ અને અનુવાદો છે, અંગ્રેજી, હિન્દી, ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં. તેમાં:

• તત્ત્વાર્થ સૂત્ર, મનુ દોશી દ્વારા અનુવાદિત, કૈલાશ કે મુઠા દ્વારા સંપાદિત, જૈના અને શ્રુત્રતનકર, 2023 — અંગ્રેજી, 267 પૃષ્ઠો.
• તત્ત્વાર્થ સૂત્ર, વિજય કે જૈન, વિકલ્પ પ્રિન્ટર્સ, 2018 — હિન્દી, સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી, 500 પૃષ્ઠો.
• તત્ત્વાર્થાધિગમ સૂત્ર, ભાગ 1, ધીરજલાલ દહ્યાલાલ મહેતા, જૈન ધર્મ પ્રસરણ ટ્રસ્ટ, 2019 — ગુજરાતી અને સંસ્કૃત, 384 પૃષ્ઠો.
• સાર્વસિદ્ધિ તંત્ર — તત્ત્વાર્થ સૂત્ર પર ટિપ્પણી, મનોગ્યાસાગર, જિન ફાઉન્ડેશન, 2021 — હિન્દી, 452 પૃષ્ઠો.

સંપૂર્ણ જૈન પુસ્તકાલય બ્રાઉઝ કરો →