પર્યુષણ પર્વ

પર્યુષણ પર્વ જૈન ધર્મમાં સૌથી વ્યાપક રીતે પાલન કરવામાં આવતો તહેવાર છે — ભારત અને વિદેશમાં દરેક શાખાના પ્રેક્ટિસ કરતા જૈનોએ આ તહેવાર મનાવવાનો અવસર છે. આ સામાન્ય અર્થમાં કોઈ ઉત્સવ નથી. આ તહેવારના અંતે કોઈ ભોજન કે ભેટ આપવાનું નથી. આ આઠ દિવસ ઉપવાસ, શાસ્ત્ર સાંભળવા અને પોતાની જાતની વર્તનનું નિરીક્ષણ કરવા માટે રાખવામાં આવ્યા છે જેથી તે માટે ખરા દિલથી માફી માગી શકાય.

શબ્દનો અર્થ શું છે

પ્રાકૃત પજ્જુસન સામાન્ય રીતે બે રીતે સમજાવવામાં આવે છે, અને બંને આ તહેવારના ભાગ છે. પ્રથમ અર્થ છે "ઠહરવું" અથવા "એક જ સ્થળે રહેવું" — વરસાદી ઋતુનું નિવાસ, ચાતુર્માસ, જ્યારે જૈન સાધુઓ તેમની ફરતી જીવનશૈલી રોકી એક જ શહેરમાં ચાર મહિના માટે રહેતા હોય છે. વરસાદ અનેક નાનાં જીવોને લાવે છે, અને રસ્તા પર ચાલવાથી તેમને દબાવવાનો ભય હોય છે, તેથી એક જગ્યાએ રહેવું પોતે અહિંસાનું કાર્ય છે. પર્યુષણ આ નિવાસ દરમિયાન આવે છે.

બીજો અર્થ છે "એકઠા થવું", બે રીતે: સમુદાય રોજના ઉપદેશ માટે રહેણાંક સાધુઓની આસપાસ ભેગા થાય છે, અને વ્યક્તિ પોતાની વિખરેલી ધ્યાનને પોતાની આત્મા તરફ પાછું ખેંચે છે. તહેવાર એવી રીતે ગોઠવાયેલો છે કે બંને ઘટનાઓ એકસાથે થાય છે.

પર્યુષણ ક્યારે પડે છે

પર્યુષણ જૈન ચંદ્ર કેલેન્ડર દ્વારા નિર્ધારિત છે, ભાદ્રપદ મહિનામાં, તેથી તેનું ગ્રેગોરિયન તારીખ દર વર્ષે લગભગ અગિયાર દિવસથી આગળ વધે છે. તે ગયા વર્ષની તારીખમાં ઉમેરવાથી ગણાવી શકાય તેવું નથી — તે પંચાંગમાંથી જ વાંચવું પડે છે.

બે પરંપરાઓ એક જ દિવસોનું પાલન કરતી નથી. શ્વેતાંબર પર્યુષણ આઠ દિવસ ચાલે છે અને સંવત્સરી પર સમાપ્ત થાય છે. દિગંબર દશલક્ષણ સંવત્સરી પછીના દિવસે શરૂ થાય છે, દસ દિવસ ચાલે છે અને અનંત ચતુર્દશી પર સમાપ્ત થાય છે, અને તેના પછી ક્ષમાવાણી — દિગંબર માફી માગવાનો દિવસ — આવે છે. બંને સાથે મળીને આ બંને પર્વ મહિના ના મોટા ભાગને આવરી લે છે.

આઠ દિવસ

શ્વેતાંબર આઠ દિવસોની ઓળખપાત્ર રચના હોય છે, જે જાહેરમાં કલ્પસૂત્રના પાઠની આસપાસ બનેલી હોય છે.

દિવસ એકથી ત્રણ

પર્વની શરૂઆત અષ્ટ-અહ્નિક ઉપદેશોથી થાય છે જે આત્મા, કર્મ અને વ્રતોની પ્રકૃતિ પર આધારિત હોય છે. ઘણા લોકો પ્રથમ દિવસે ઉપવાસ શરૂ કરે છે. મંદિરો દૈનિક સમયસૂચી વિસ્તૃત કરે છે, અને તે ઘરો કે જ્યાં વર્ષ દરમિયાન ક્યારેક સામાયિક— સમતોલતા અને શાંતિનો નિશ્ચિત સમય— રાખવામાં આવે છે, ત્યાં તે દૈનિક કરવામાં આવે છે.

દિવસ ચારથી સાત: કલ્પસૂત્ર

ચોથા દિવસે કલ્પસૂત્ર સંપૂર્ણપણે ઉંચે વાંચવામાં આવે છે. પાંચમો દિવસ મહાવીરના જન્મ અને તેમની માતા તૃશાળા દ્વારા જોવામાં આવેલા ચૌદ શુભ સપનાનું વાંચન લાવે છે, અને તે જૈન વર્ષનો સૌથી મોટો સભાસમૂહ એકત્ર કરે છે. ઘણા સમુદાયોમાં સપનાઓનું નાટ્યરૂપે પ્રદર્શન થાય છે જેમાં ચાંદીના નકલી આકાર હોલમાં લઈ જવાય છે, અને ઝૂલા હલાવવાનો અધિકાર નિલામીમાં વેચાય છે, જેમાં મળેલ રકમ મંદિરમાં કે ચેરિટીમાં જાય છે.

આઠમો દિવસ: સંવત્સરી

છેલ્લો દિવસ સંવત્સરી પ્રતિક્રમણ માટે રાખવામાં આવે છે, જે વાર્ષિક પાપક્ષમાપનો વિધિ છે. તે ઘણી કલાકો ચાલે છે, સામાન્ય રીતે બપોર અને સાંજના સમયે, અને તે એકમાત્ર પ્રતિક્રમણ છે જેમાં સામાન્ય રીતે અન્યો જૈનો પણ હાજર રહે છે. તે માફી માંગવાથી સમાપ્ત થાય છે— મિચ્છામિ દુક્કડમ્— દરેક જીવંત પ્રાણી પાસેથી.

લોકો વાસ્તવમાં શું કરે છે

ઉપવાસ

ઉપવાસ પર્યુષણનો સૌથી દેખાવાળો ભાગ છે, અને તે સંપૂર્ણ કે અર્ધ ઉપવાસ તરીકે હોય છે. કેટલાક અઠ્ઠાઈ કરે છે, જે માત્ર ઉકાળેલા પાણી પર સંપૂર્ણ આઠ દિવસનો ઉપવાસ છે. ઘણાએ એક કે બે દિવસ ઉપવાસ રાખે છે, અથવા દૈનિક એક બેઠકો ભોજન (એકાસણું) લે છે, અથવા માત્ર નિર્વાસિત અને મસાલાવાળા વગરનું ખોરાક (આયંબિલ) લે છે. લગભગ દરેક ઉપવાસ કરનારો ચૌવિહાર રાખે છે, એટલે કે સૂર્યાસ્ત પછી કંઈ ખાવું નહીં. શબ્દો અહીં સંપૂર્ણ રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે.

ઉપવાસનો ઉદ્દેશ સહનશક્તિ નથી. જૈન સિદ્ધાંત મુજબ ભૂખ એ આત્મામાં કર્મ પ્રવાહ માટેના ચેનલોમાંનું એક છે, અને તપસ્યા તે કર્મને દૂર કરવાની રીત છે જે પહેલેથી જ સંગ્રહિત છે. પ્રદર્શનમાં કરેલો ઉપવાસ, અથવા એવો ઉપવાસ જે વ્યક્તિને તેના પરિવાર સાથે ચીડિયાળ બનાવે, તે પોતાનું હેતુ નિષ્ફળ બનાવે છે તે સમજાય છે.

આહાર

ઉપવાસ સિવાય, સામાન્ય આહાર કડક થાય છે. મૂળભૂત શાકભાજી લગભગ દરેક વ્યક્તિ દ્વારા આ સમયગાળામાં ત્યજી દેવામાં આવે છે, અને ઘણા પરિવારોમાં લીલા શાકભાજી પણ, અને અંધારામાં ખાવું સંપૂર્ણ બંધ થાય છે. દરેક પ્રતિબંધ પાછળનું કારણ સમજવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, માત્ર અનુસરણ માટે નહીં.

શાસ્ત્ર અને વ્યાખ્યાન

દૈનિક વ્યાખ્યાન — નિવાસી સાધુઓ દ્વારા વ્યાખ્યાન — આ આઠ દિવસોની પીઠભૂમિ છે. જ્યાં કોઈ સાધુ નિવાસી ન હોય, જેમ કે વિદેશમાં ઘણાં સ્થળોએ, ત્યાં કોઈ વિદ્વાન શ્રાવક અથવા રેકોર્ડ કરાયેલ વ્યાખ્યાન આ ભૂમિકા ભજવે છે.

દાન અને સંયમ

પર્યુષણ એ પણ જીવ દયાનો સમયગાળો છે, પ્રાણીઓ પ્રત્યે સક્રિય કરુણા: અનેક સમુદાયો પ્રાણીઓની મુક્તિ અથવા ખોરાક માટે નાણાં આપે છે, અને કેટલાક ભારતીય રાજ્યોમાં કતલખાનાઓ આ દિવસોમાં સ્વૈચ્છિક રીતે બંધ રહે છે. ઘરઆંગણે સામાન્ય રીતે મનોરંજન રોકાય છે, જંગજંગલી ટાળવામાં આવે છે, અને આ સમયગાળા માટે કંઈક ત્યાગી દેવામાં આવે છે — ખોરાક, આદત, સ્ક્રીન સમય — જે એક નાનું ત્યાગ છે.

ક્ષમા કરવી જ મુખ્ય છે

આઠ દિવસોમાં બધું અંતિમ દિવસે શક્ય બનવા માટે વ્યવસ્થિત છે. ઉપવાસ શરીરને શાંત કરે છે, વ્યાખ્યાન માળખું પૂરૂં પાડે છે, પ્રતિક્રમણ ઈમાનદારીથી જાળવણી પૂરી પાડે છે — અને પછી વ્યક્તિએ તે લોકો પાસે જવું પડે છે જેમને તેણે નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય અને તે વાત સ્વીકારી લેવી પડે છે.

જૈન શિક્ષણ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ ફક્ત એક ઔપચારિકતા નથી. ક્ષમા માંગવી પણ જો બદલાવ લાવવાનો ઇરાદો ન હોય, અથવા સામાન્ય રીતે બધાથી માંગવામાં આવે જેથી કોઈ ખાસ વ્યક્તિ પાસેથી ન માંગવું પડે, તો તે કોઈ મુક્તિ આપતી નથી. સંવત્સરીના પરંપરાગત શ્લોકમાં તમામ જીવજંતુઓ પાસેથી માફી માંગવામાં આવે છે અને તમામને માફી આપવામાં આવે છે, અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પંક્તિ ઉમેરાય છે: હું કોઈ પ્રત્યે વૈરભાવ રાખતો નથી.

ક્ષમેમિ સર્વે જીવ, સર્વે જીવ ક્ષમંતુ મે
મેત્તિ મે સર્વ ભુએસુ, વૈરમ મજ્જહમ ના કેનૈ
— હું તમામ જીવજંતુઓને ક્ષમા કરું છું, તમામ જીવજંતુઓ મને ક્ષમા કરે; હું સર્વનો મિત્ર છું, હું કોઈ પ્રત્યે વૈરભાવ રાખતો નથી.

ભારત બહાર પર્યુષણનું પાલન

વિદેશમાં, સંઘો સામાન્ય રીતે જાહેર કાર્યક્રમને આસપાસના શનિવાર-રવિવાર પર ફેરવે છે જેથી કામ કરતા લોકો અને શાળાના બાળકો હાજર રહી શકે, જ્યારે વ્યક્તિગત રીતે વાસ્તવિક ઉપવાસ કૅલેન્ડર દિવસો પર રાખવામાં આવે છે. કેટલાક કેન્દ્રો અન્ય પ્રદેશના પંચાંગનું પાલન કરે છે, તેથી તેમના તારીખો ઉપરોક્ત તારીખોથી એક દિવસ આગળ કે પાછળ પડે છે. આ બંને અનિયમિત નથી. જો તારીખો રજા બુક કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ હોય, તો કોઈ એક પ્રકાશિત કૅલેન્ડર પર આધાર રાખવાને બદલે તમારા સ્થાનિક સંઘને પૂછો.